signs

دلنوشته ها

جزایر سه گانه ایرانی خلیج فارس
نویسنده : mohammadreza fahmizee - ساعت ٦:۱٩ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٥/۱/٩
 
 
جستجوی یک نام میان اسناد تاریخی
این خلیج همیشه فارس بوده است
002004.jpg
 
عکس: گلناز بهشتی
سید محمدرضا فهمیزی
در آخرین نشست شورای همکاری خلیج فارس که 28 آذرماه گذشته در ابوظبی برگزار شد، امارات متحده عربی بار دیگر ادعاهای خود را نسبت به جزایر سه گانه  ایرانی خلیج فارس، تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی مطرح کرد و خواستار ارجاع این پرونده به دادگاهی بین المللی شد.
به این انگیزه نگاهی داریم به تاریخچه این جزایر و دلایل گوناگون تعلق آنها به ایران.
خلیج فارس از روزگاران بسیار قدیم مورد توجه اقوام متمدنی همچون: سومری ها، اکدی ها، آشوری ها، ایلامی ها، بابلی ها و ایرانی ها قرار گرفته است و از حدود 400 سال پیش نیز بسیاری از قدرت های بزرگ مانند: پرتغالی ها، هلندی ها، انگلیسی ها، فرانسوی ها، آلمانی ها، روس ها و آمریکایی ها آرزوی سلطه برآن را داشته اند به نحوی که آیزنهاور رئیس جمهوری آمریکا در سال 1951 معتقد بود که خلیج فارس از نظر استراتژیک مهم ترین منطقه در جهان است یا دیوید نیوسام معاون سیاسی پیشین وزارت خارجه آمریکا در یکی از مصاحبه های مطبوعاتی خود گفته بود که اگر جهان را دایره ای فرض کنیم، مرکز آن خلیج فارس است. همچنین یکی از کارگزاران سلطه دریایی غرب در سده شانزدهم اظهار داشته بود که با تسلط بر سه تنگه استراتژیک هرمز، مالاکا و عدن می توان بر دنیا حکومت کرد.
پس بدون تردید خلیج فارس در طول تاریخ یکی از مهم ترین و حساس ترین مناطق جهانی از نظر ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی بوده است که برخی از دلایل آن می تواند چنین باشد:
۱ - در بازرگانی دریایی جهانی اهمیت زیادی داشته چون آسیا را به اروپا و آفریقا متصل می کرده است.
۲ - بزرگترین و مهم ترین انبار انرژی دنیاست. در این زمینه اکبر ترکان (معاون برنامه ریزی وزارت نفت) در مصاحبه ای با ایسنا گفته است: 700 میلیارد بشکه نفت خام از مجموع 1000 میلیارد بشکه نفت خام قابل استعمال دنیا در 5 کشور ایران، عربستان،  عراق، امارات و کویت وجود دارد. تقاضای فعلی جهان برای نفت در حدود 80 میلیون بشکه در روز است که براساس پیش بینی ها تا 20 سال آینده به روزانه 120 میلیون بشکه افزایش خواهد یافت و تأمین آن به عهده کشورهایی است که ظرفیت ذخیره دارند. کشورهایی مثل روسیه و آمریکا ظرفیت ذخیره نفت ندارند و تا 20 سال آینده انگلیس، نروژ و برخی از اعضای اوپک هم از جرگه تولیدکنندگان خارج خواهند شد. در نتیجه اداره انرژی جهان در 20 سال آینده به عهده 5 کشور منطقه خلیج فارس خواهد بود(روزنامه همشهری 31/5/83 صفحه۴).
۳ - نفت و گاز ارزانترین و مهم ترین منبع انرژی برای کشورهای در حال توسعه است.
۴ - جایگزین ساختن نفت و گاز با دیگر منابع انرژی مثل زمین، خورشید، دریا و هیدروژن برای غرب بسیار دشوار است. اگرچه فناوری، تولید انرژی از منابع جایگزین نظیر سنگ نفت، گدازش ذغال یا تبدیل آن به مایع، تبدیل ذغال به گاز، انرژی اتمی و ... را ممکن می سازد، اما هنوز مشکلات متعدد و فراوان فنی، تدارکاتی، قانونی، اقتصادی و زیست محیطی برای این کار وجود دارند ضمن اینکه برخی از این منابع در اروپای غربی و به ویژه ژاپن کمیابند.
۵ - فرآورده های صنعتی تولیدی از نفت سریعاً در حال گسترش است. در حال حاضر بیش از یکصد هزار نوع محصول صنعتی گوناگون، از کودهای شیمیایی گرفته تا مواد ساختمانی و خاویار مصنوعی و دیگر انواع مواد خوراکی از نفت تولید می شود.
۶ - بنا به گفته لوئیس وپکس زمین شناس شرکت استاندارد اویل نیوجرسی، در خلیج فارس 40 هزار مایل مربع منطقه زیردریایی بسیار غنی نفتی و 21 درصد زمین های زیردریایی غنی دنیا وجود دارد.
۷ - برخی از معادن کرانه های خلیج فارس و فلات قاره و جزایر عبارتند از خاک سرخ، نمک، سنگ شیشه، گوگرد، زرنیخ، سرب، مس، آهن، قلع، کلر،  منگنز، زاج، جیوه و کرومیت. ماهی، مروارید و مرجان نیز منابع ثروت دیگری در خلیج فارس هستند.
۸ - تنگه هرمز مهم ترین گذرگاه نفتی جهان است چون در صورت قطع صدور نفت ایران از این راه حتی برای مدتی کوتاه- حیات اقتصادی کشورهای صنعتی و همچنین صادرکنندگان حاشیه خلیج فارس به خطر می افتد.
۹ - خلیج فارس ارتباط ایران را با دریای آزاد و تمامی بنادر کوچک و بزرگ دنیا فراهم می کند در نتیجه چه از نظر صادرات به ویژه نفت- و چه از نظر واردات اهمیت بسیار زیادی در حیات اقتصادی کشورمان دارد.
۱۰ - با توجه به درآمد بالای نفتی کشورهای منطقه، بازار مصرف بسیار پرسودی برای کالاهای کشورهای عمده صنعتی به ویژه اسلحه است.
دلایل تعلق خلیج فارس به ایران
۱ - از نظر تاریخی صرفنظر از اسناد و مدارکی که درباره پیشینه تاریخی نام خلیج فارس وجود دارد، اظهار  نظرهای متعددی نیز در این خصوص دیده شده است. از جمله جغرافیدانان و تاریخ نگاران عرب صدر اسلام مثل طبری، مسعودی و یعقوبی معتقدند کلیه نواحی خلیج فارس در دوره های پیش از اسلام به ایران تعلق داشته است.
۲ - زمانی که در سال 1840 حاج میرزا آغاسی صدر  اعظم ایران رسماً مالکیت کشورمان بر کلیه جزایر خلیج فارس را اعلام نمود، بریتانیا یا هر حکومت دیگری در آن هنگام و یا پس از آن رسماً مخالفتی نکردند.
۳ - تعداد زیادی از نقشه های انگلیسی، فرانسوی، شوروی و ... از سده هجدهم یا حتی برخی نقشه های قدیمی تر پیش از آن، تعلق بیشتر جزیره های خلیج فارس را به ایران اثبات می کند.
۴ - از زمان امپراتوری عیلامیان (هزاره دوم پیش از میلاد تا 645 پیش از میلاد) تاکنون غالب جزایر خلیج فارس بخش جدایی ناپذیر سرزمین ایران بوده است. ضمن اینکه پیشینه تشکیل رسمی هیچکدام از کشورهای عربی حوزه خلیج فارس به 100 سال هم نمی رسد. قدیمی ترین کشور در میان آنها عراق است که سال 1924 پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی از سه پاشالیک (استانداری) بصره، بغداد و سلیمانیه زیرنفوذ بریتانیا تشکیل شد. جدیدترین هم امارات و قطر هستند که در سال 1971 به فاصله اندکی وجودشان رسمیت یافت.
۵ - مطابق یکی از مفاد عهدنامه مجمل یا قرارداد جونز که در 19 مارس (1224 قمری) در تهران به امضا رسید، دولت انگلیس حاکمیت ایران را بر خلیج فارس به رسمیت شناخت و متعهد شد هرگاه دولت ایران در این منطقه نیاز به کمک داشته باشد ناوگان خود را در اختیارش بگذارد و کشتی های مزبور تنها از نقاطی که دولت ایران اجازه می دهد، حق عبور داشته باشند.
۶ - اما از نظر حقوقی،  سبق تصرف و تملک و استیلای ید بر اشیاء و مملکات، خود دلیل بر مالکیت تصاحب بر آنهاست. در واقع همان گونه که در ادعاهای بین اشخاص سبق تصرف و تملک و حریم و حق ارتفاق مشترک ساکنان در طول مسیر رودخانه ها و ... مرعی می شود، در خصوص مالکیت و یا حاکمیت و انتفاع از آبراه های طبیعی و مصنوع و رودخانه ها و دریاها نیز اهالی یک سرزمین، شبیه به حق افراد، حقوقی دارند که اعمال اجرای آن را به هیأت حاکمه و دولت خود محول داشته اند و دولت مانند وکیلی در اعمال حق آنان قیام و اقدام می کند.
۷ - بر طبق قانون تعیین حدود آب های ساحلی و منطقه نظارت (مصوب 24 تیر 1313) حدود حاکمیت ایران در دریای سرزمینی به وسعت 6 مایل دریایی (هر مایل دریایی برابر 1852 متر) معین گردید و 6 مایل دیگر نیز برای اجرای بعضی قوانین و قراردادهای مربوط به امنیت و دفاع مملکت و یا تأمین عبور و مرور دریایی منطقه نظارت منظور شد. بعداً بر طبق قانون اصلاحی (مصوب 22/1/38) مبنای ترسیم عرض دریای سرزمینی و منطقه نظارت دولت ایران در خلیج فارس و دریای عمان هر یک به میزان 12 مایل دریایی تعیین شد. بدین ترتیب در حال حاضر 17 جزیره از جزایر متعدد خلیج فارس در حاکمیت ایران هستند که به ترتیب از تنگه هرمز به سوی منتهی الیه شمالی خلیج فارس عبارتند از: هرمز، لارک، لاوان، قشم، هنگام، تنب بزرگ،  تنب کوچک، ابوموسی، فارور، بنی فارور، سری (سیری)،  کیش، شیتوار، هندورابی، خارک، خارگو و فارسی.
تاریخچه حضور اعراب  در خلیج فارس
برخی فرضیه های اسطوره ای، اصل مردم خلیج فارس را به آمیزه ای از سه شاخه انسان عصر کهن در کرانه های این دریا در هزاره دهم پیش از میلاد نسبت می دهند که عبارت بودند از:
۱ - دراویدیان کرانه های مکران که در فاتحان بلوچ آن سامان جذب شدند. 2- سامی نژادان شبه جزیره عربستان که حامی نژادان آفریقایی یا سیاهان بومی را در خود جذب کردند. 3- ایلامیان جنوب باختری ایران.
مورخان باستان نخستین ساکنان بخش های جنوبی خلیج فارس را گروه هایی از سیاهان یا مغولانی که در سده های بعد به فرمان عرب ها درآمدند، دانسته اند. اما از نظر تاریخی، نشانه ای که حاکی از سکونت عمده عرب ها در کرانه های جنوبی خلیج فارس در دوران پیش از میلاد باشد، در دست نیست. تمامی این منطقه جناح جنوبی امپراتوری های گوناگون ایران پیش از اسلام بوده است و ساکنان ایرانی الاصل هنوز در بخش هایی از کرانه های جنوبی به ویژه در شمال شبه جزیره مسندم (ابتدای سرزمین عمان از سمت ایران) و در مناطق بحرین و حسا وجود دارند. هنگامی هم که داریوش هخامنشی به مصر رفت تا آنجا را تصرف کند و دستور حفر کانالی برای اتصال دریای سرخ به رود نیل را داد، هیچ نشانی از ساکنان عرب در بخش های جنوبی خلیج فارس نبود. مورخان سده های نخستین اسلام مانند طبری معتقدند که نخستین ساکنان عرب جنوب خلیج فارس از اوایل سده سوم میلادی به آنجا روی آوردند. وی از پادشاهی عرب به نام ساتیران (ساطران) نام می برد که به بحرین (شامل حسا و قطیف کنونی) حمله می کرد. اما واکنش اردشیر بابکان (بنیانگذار امپراتوری ساسانی در 226 میلادی) باعث شکست او شد. بازماندگان ساتیران حملاتشان را به خاک ایران ادامه دادند و شاپور اول با نیروی دریایی بزرگ خود نبردهای موفقی با آنها داشت. پس از مرگ آذرنرسی (یکی دیگر از پادشاهان ساسانی) باز این تهاجمات شدت بیشتری یافت. به نحوی که نهایتاً موفق شدند بحرین را گرفته و هرمز دوم (309-301 میلادی) را بکشند، اما بالاخره در زمان حکومت شاپور دوم ساسانی (379-309 میلادی) پسر هرمز دوم، برای مدت طولانی از این منطقه رانده شد.
نقشه ها
بیش از 6هزار نقشه تاریخی از زمان یونان باستان (پیش از میلاد مسیح) تاکنون در کشورهای مختلف دنیا وجود دارند که در تمام آنها نام خلیج فارس یا دریای پارس ثبت شده است.
این نقشه ها و اطلس ها در مراکزی نظیر: کتابخانه کنگره آمریکا، کتابخانه آرگوس(نیویورک)،کتابخانه ملی بریتانیا(لندن)، مرکز اسناد عمومی(لندن)، کتابخانه دانشکده مطالعات خاورشناسی (لندن)، کتابخانه و اسناد وزارت امور هند(لندن)، اداره آرشیو ملی پرتغال، وزارت خارجه ایران و وزارتخانه های خارجه:بریتانیا، روسیه، فرانسه، پرتغال، هلند، هند، آلمان، اسپانیا، ژاپن و... دیده می شود. برخی از آنها عبارتند از:
-نقشه خلیج فارس Carte du Golphe persique : در سال 1764 از سوی وزارت خارجه فرانسه تهیه شده، رنگی، جزایر به رنگ سرزمین های ایران است.
- نقشه خلیج فارس The Gulf of Persia: در سال 1829 توسط کاپیتان بروکس C.B.Brucke به دستور کمپانی هند شرقی تهیه شده، جزایر به رنگ سرزمین های ایران است و در یادداشت همراه نقشه نیز نام جزایر جزو نواحی تحت تملک ایران آورده شده است.
- نقشه امپراتوری ایران The Persia Empire: در سال 1813 توسط جان مکدونالد کاینر John macdonald kinner مشاور سیاسی سرجان مالکوم Sir John Malcom در مأموریت به ایران تهیه شده، سیاه و سفید است، در سال 1832 توسط اروسمیت J.Arrowsmith به صورت رنگی چاپ شد و در آن سرزمین ایران و جزایر از یک رنگ هستند.
- نقشه آسیای مرکزی شامل کابل، ایران، رود ایندوس و کشورهای واقع در شرق آن Center Asia Comprisiing Cabool, Persia, The River Indus and Countries Eastward of it در سال 1834 توسط سرگرد الکساندر برنز
Alexander Burnes براساس نقشه های معتبر Authentic Maps اروسمیت تهیه شده، رنگی و جزایر در آن به رنگ سرزمین های ایران است.
- نقشه حدود فعالیت قبیله های ساحل مروارید Limits of the acivities of the Tribes of pearl coast : در سال 1835 توسط کاپیتان هنل Hennell تهیه شده، جزایر را در بخش ایرانی خط تقسیم کننده خلیج فارس نشان می دهد.
- نقشه حدود فعالیت قبیله های ساحل مروارید Limits of the acivities of the Tribes of pearl coast: در سال 1838 توسط سرگرد موریسون Morrison نماینده سیاسی بریتانیا در خلیج فارس تهیه شده و جزایر را در محدوده صلاحیت ایران نشان می دهد.
- نقشه خلیج فارس Map of the Persian: توسط کاپیتان سن جان C.B.S.St.Jon در 1876 در بمبئی تحت نظارت حکومت هند تهیه شده و جزایر در آن به رنگ سرزمین ایران هستند.
- نقشه خلیج فارس The Persian Gulf: در سال 1886 از سوی بخش اطلاعات وزارت جنگ بریتانیا تهیه شد. نسخه ای از این نقشه در سال 1888 به دستور لردسالیسبوری Lord Salisbury وزیر خارجه بریتانیا، تقدیم ناصرالدین شاه قاجار گردید. هنگامی که وزیر مختار بریتانیا در تهران، سردروموندولف Sir Drummound wolff از تقدیم آن به حضور شاه ایران ابراز تاسف نمود، چون در آن متصرفات ایران در خلیج فارس نشان داده شده بود که شامل جزایر سه گانه بود، لرد سالیسبوری یادآوری شد: دقت کنید که در آینده هیچ نقشه ای اهدا نگردد . با این وجود، نقشه مزبور یکبار دیگر در سال 1891 به چاپ رسید و بازهم جزایر در آن به رنگ سرزمین ایران نمایش داده شده بود.
نقشه رسمی ایران Official Map of Persia (در 6صفحه): در سال 1897 در بخش نقشه برداری سیملا، اداره مکان نگاری وزارت خارجه حکومت هند، تهیه شده و جزایر تنب و ابوموسی در آن به رنگ سرزمین ایران نمایش داده شده اند. نقشه ایران، افغانستان و پاکستانی غربی Map of Iran ,Afghanistan and West Pakistan در اطلس جهان World Atlas: ورقه های شماره 144- 143، تهیه شده در سال 1967 تحت نظارت شورای وزیران اتحادیه جماهیر سوسیالیستی شوروی به مناسبت پنجاهمین سالگرد انقلاب اکتبر، که در آن نام ایران زیر نام جزایر تنب و ابوموسی و سایر جزایر ایرانی خلیج فارس آورده شده است.
در کتاب اطلس تاریخ اسلام که در دهه 50 میلادی چندین بار در آمریکا و کشورهای عربی - به ویژه مصر- چاپ شده است 16 نقشه وجود دارد که در همه آنها نام خلیج فارس دیده می شود.
- اطلس العراق فی الخوارط القدیمه چاپ 1959 شامل 39 نقشه از منابع تاریخی عربی است که نام خلیج فارس در همه آنها به چشم می خورد.
دلایل اهمیت جزایر سه گانه
از جزایر تحت مالکیت ایران در خلیج فارس 6جزیره(ابوموسی، تنب بزرگ، هرمز، لارک، قشم و هنگام) که در فواصل کوتاهی از هم قرار دارند به دلیل تشکیل خط قوسی دفاعی ایران اهمیت بیشتری دارند. این خط فرضی، شناخت چگونگی تسلط استراتژیک ایران بر راه های کشتیرانی در تنگه هرمز را آسان می کند. ارزش استراتژیک تنب بزرگ به دلیل فاصله نسبتاً زیاد از تنگه هرمز به تنهایی چندان نیست اما بخشی از خط قوسی دفاعی ایران را تشکیل می دهد. تنب کوچک به عنوان نقطه ای ارتباطی و پشتوانه ای برای تنب بزرگ اهمیت دارد. ابوموسی نیز به عنوان بخشی از همان خط قوسی دفاعی، داشتن معادن اکسید سرخ آهن و وجود حوزه نفتی مبارک در آب های نزدیک آن از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.
فهرست منابع در دفتر روزنامه موجود است.